Сыр Медиа

жауапкершілігі шектеулі серіктестік
» » КИІЗ БАСУ

КИІЗ БАСУ


Жылына екі мәрте киіз басу науқанын жасайтын ауыл қазақтары үшін бұл кәдімгі тойдан кем түспейтін дәстүр еді. Оны ауылда өскен өзіміз де бала күннен көріп өстік. Киіз басып жатқан апа-әжелеріміздің әрбір әрекетін қалт жібермей қарап тұратын уақыт күні кеше ғана сияқты еді-ау...
Ойын баласы үшін ол да бір үлкен қызық қой. Кейін іске жарап, бойжетіп қалғанымызда біз де бұл шаруаға біртіндеп араласа бастадық. Үлкендердің үйретуімен киіз басу өнерін меңгере бастадық. Ол кезде жасы сексенді алқымдаған кейуаналардан бастап бұрымы желбіреген он жасар қызға дейін бұл қауырт істен шет қалмайтын.
Әлі есімде, киіз басуға анам мен әжем күні бұрын дайындалатын. Тәтті мәмпәсилер мен кәмпиттер, тары мен талқан да арнайы алдын ала сатып алынады. Киіз басатын келіншектердің кәдесі деп қазы-қартаны әдемілеп сақтап, алдарына тосатын. Негізі, қазекем барлық дүниесін сауық-сайранмен, ойын-күлкімен жүріп жасаған ғой. Жүн сабау, бұл шаруаны көпшілік болып атқаратын болғандықтан киіз басып, жүн сабаған шаңырақта үлкен дастарқан жайылып, ет асылады. Қызмет етіп, жәрдемдескен адамдарға осылайша құрмет көрсетілген.
Сол кездері біздің жиі еститін «Тулақ шашу» деген салт-жоралығы осыдан қалса керек. Дана қазақтың бұл салты бір жағынан бір-біріне жәрдемдесіп, көмек көрсететін ағайынның бауырмалдығын танытып, ауызбіршілігін арттыра түсуде ерекше маңызға ие болған. Себебі, бір көшені жағалай қоныстанған үйлердің отаналары 10-15 күндей кезек-кезек киіз басу науқанына белсенді түрде атсалысады.
Бірінен соң бірі жанығып киіз басатын осындай қызу тірліктен біздің ауылдың да күн өткен сайын ажырап бара жатқанын байқадым. Тек біздің ауыл ғана емес-ау. Иісі қазақтың бүгінде текті өнерін ұмытып бара жатқаны көңілге қаяу салатыны рас. Себебі, өмірін малмен байланыстырған қазақтың оның жүнін де іске асырып, таңғажайып әсем дүниені жасап шығару тек біздің ұлттың ғана қанына дарыған қасиет екені сөзсіз. Мұндай қайталанбас қолөнер туындысын өзге ұлттың мәдениетінен іздеп жүріп таба алмайтыныңыз және анық.
Өткен күні ғана анамнан киіз басу өнерінің қыр-сырын тағы бір мәрте егжей-тегжейлі сұрап алдым. Көзіммен көріп өстім дегенмен де, біз біле бермейтін қырлары өте көп екен. Ал, бала күннен киіз басып, көктеудің шебері болған анамның санасында оның әрбір бөлшегі әлі күнге дейін сол қалпынша сайрап тұр.Ол кісінің айтуынша, киіз басуға қойдың жүнімен қатар пайдаланылатын қозы жүні – жас сәбидің қарын шашымен бірдей екен. Егер жас сәби қырқынан шыққан соң қарын шашын алмаса, бойы сергімей, қышыма болып, кейде бойы да өспей қалатын кездер болатын көрінеді. Сол секілді туғаннан бастап, жаздай енесін емген қозының тамыз айының соңғы күндерінде жүнін қырқып алады. Біріншіден, бұл қозы жүні киіз басуға кәдеге жаратылса, екіншіден, төлдің өрісте еркін тойынуына жақсы сеп болады екен. Сөйтіп қырқылған қой мен қозының жүні жақсылап жуылып, киіз басуға әзірленеді.
– Ең әуелі киіз басу үшін жүнді жақсылап сабау керек. Оған жылқының жақсылап керіп кептірген тері-тулағы мен жас талдан қиып, арнайы көлеңкеде кептірген сабау-таяқша қолданылады. Киіз басуға іріктеліп алынған жүнді тулақтың үстіне тастайды да, 4-5 адам айнала отырып сабау-таяқпен ұрғылап, көпсітеді, – дейді анам Айдана Смағұлова.
Жүн сабалып біткен соң киіз басу үшін жүнді шиге салып, екі қабаттап тартады. Сонда астына салынатын жүнді тым қатты сабамай-ақ, тек көпсітіп қана сабайды. Ал, бетіне тартылатын жүнді әдемілеп, жұмсақ етуге көңіл бөлінеді. Бұл жүн сабаған әйелдердің басты назарында болуы шарт. Үстіңгі қабаты тартылып біткен соң, шөмішпен жүннің үстіне қайнаған суды себезгілеп құяды. Сөйтіп, оны орай бастайды. Аз дегенде 5 адам шиге салынған жүнді 30-40 минут білекпен аунатып, салмақ сала домалатады.
Бұрын киіз басу науқанында апа-әжелеріміздің білектері осыдан қып-қызыл болып ізі қалып жүретіні есімде қалыпты. Ал, айтылған межелі уақыт аяқталған соң шиден шығарғанда жүннің киіз болып біріккенін байқау қиын емес. Анам өзінің көп жылдық тәжірибесін ортаға салып, шиден шығарылған киіздің суы көп те, аз да болмауын қадағалау керектігін айтады. Себебі, суы көп болса да, аз болса да киіз бірікпей қоятын көрінеді.
Ең соңында киіз ретінде біріккен жүнді бірнеше әйел біріге қарпып, оның берік әрі қайратты болуын қадағалайды. Ал, дайын текеметтің бетіне қошқармүйізден ою-өрнек салып әспеттейді. Қызылды-жасылды қою түсті мақпалдан әдемі ою салып, жиек жіппен көктеп шығады. Мақпалға қолы жете бермейтін шеберлер жүнді түрлі түске бояп, оған түр салады. Сөйтіп, текеметке жүнді созып сан түрлі ою-өрнек салғанда, киіздің көркі ашыла түседі.
   Осылайша көп қолымен бітетін керемет қолөнер туындысын халқымыз құтты қонағына сый ретінде ұсынып немесе қыз жасауына негізгі дүние ретінде апарған. Ендеше, қазақтың  аталмыш бұл қолөнері кейінгі ұрпаққа үлкендердің тек естелігімен ғана айтылып, көне жәдігерлер мекенінен іздеп жүріп көретін сирек қолданыстағы өнерге айналып кетпесе екен дейміз.
Б.ТІЛЕУБЕРГЕНОВА
24 мамыр 2018 ж. 1 826 0

Біздің басылымдар

Сыр бойы
Кызылординские вести
Kyzylorda-News
Ақмешіт апталығы
Ақмешіт жастары
Өскен өңір
Тіршілік тынысы
Қазалы
Толқын
Қармақшы таңы
Жаңақорған тынысы
Жалағаш жаршысы

Жаңалықтар мұрағаты

«    Шілде 2024    »
ДсСсСрБсЖмСбЖс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031 
  • Нақты қадам
  • Digital Kazakhstan
  • Egov
  • Жаңғыру 30
  • Рухани Жаңғыру
  • Нұрлы жол
  • Сайт президента
  • Акимата Кызылординской области